Tot de optiekbranche worden alle ondernemingen gerekend die de verkoop van optische artikelen aan particulieren als hoofdactiviteit hebben. Naast deze ondernemingen zijn op de optiekmarkt o.a. warenhuizen, supermarkten, drogisterijen en oogartsen actief.

Omzetontwikkeling
Door het afschaffen van de fiscale aftrek voor brillen en lenzen per 1 januari 2009, ontstond er eind 2008 een ware run op brillen en lenzen. Dit maakte 2008 voor de optiekbranche bij uitstek een goed jaar. De omzet in het laatste kwartaal van 2008 was bijna twee keer zo groot als in dezelfde periode een jaar eerder en de stijging van de jaaromzet bedroeg zo’n 25%.

De gevolgen van deze ontwikkeling, gecombineerd met de impact van de economische recessie, waren merkbaar in 2009. Ten opzichte van 2008 daalde het verkochte volume in de optiekbranche in 2009 met 36%, hetgeen een omzetdaling van 34% tot gevolg had. Ook in het eerste kwartaal van 2010 (het laatste kwartaal waarvan het CBS de omzetontwikkeling in kaart heeft gebracht) waren er nog geen tekenen voor herstel in de omzetontwikkeling. Zoals figuur 1 laat zien daalde ook in dit kwartaal de omzet nog licht ten opzichte van het eerste kwartaal in 2009.[1]

Figuur 1

Bron: CBS (2010)

Recentelijk publiceerde GfK Retail and Technology tussentijdse omzetcijfers over 2011 die de eerste tekenen van herstel toonden[2]. Zo lieten de cijfers over de eerste vijf maanden van 2011 een omzetgroei zien van 13,5% ten opzichte van dezelfde periode een jaar eerder. De totale optiekomzet kwam daarmee uit op 460,4 miljoen euro.[3] Deze groei wordt voor een groot deel gerealiseerd door de stevige toename in de verkoop van monturen, brillenglazen en zonnebrillen. Het lijkt er dus op dat de markt zich aan het herstellen is ten opzichte van de jaren 2009 en 2010.

Deze ontwikkeling is te verklaren doordat de consument een tijd lang voorzichtig is geweest vanwege de onzekere ontwikkeling van de koopkracht. Hierdoor werd de niet-noodzakelijke vervanging uitgesteld. Dit patroon lijkt nu te worden doorbroken. Naast het luxegoed dat een bril is/kan zijn, blijft het immers ook een product dat je echt nodig hebt. Bovendien neemt ook het aantal mensen met ouderdomsverziendheid (presbyopie) als gevolg van de vergrijzing toe. Er liggen daarom voor optiekbedrijven zeker ook nog verdere kansen wanneer wordt ingespeeld op de behoefte aan deskundig advies en maatwerk. In de huidige economische situatie is de consument echter ook prijsbewust. Daarom blijft ‘value for money’ in de optiekmarkt het komende jaar belangrijk.[4]

Omzetsamenstelling
Met 59% komt de omzet voor het overgrote deel voort uit de verkoop van brillen. Ruim 20% van de omzet is het gevolg van verkoop van contactlenzen. Deze omzetsamenstelling is de afgelopen jaren constant gebleken. De verwachting is dat hier ook in de toekomst niet veel verandering in zal komen. De verkoop van zonnebrillen is hier mogelijk een uitzondering op. Deze markt wordt getypeerd als groeimarkt.

Figuur 2

Bron: EIM (2008)

Aantal winkels/ondernemingen

De optiekbranche bestaat uit ruim 2100 winkels. Daarbij dient te worden opgemerkt dat een onderneming meerdere winkels kan hebben. Het aantal ondernemingen ligt rond de 1300. Van deze ondernemingen is 19% zelfstandige zonder personeel (zzp’er).[5]

Tabel 1

Bron: Locatus (2011)

Opvallend is dat het aantal winkels een stijging heeft doorgemaakt, terwijl het aantal ondernemingen over dezelfde periode is afgenomen van 1400 naar 1300 ondernemingen. Hieruit kan geconcludeerd worden dat de ketenbedrijven de afgelopen jaren een sterkere marktpositie hebben verworven.

Bedrijfsgrootte

De meest recente cijfers uit 2008 laten zien dat de optiekbranche relatief veel kleinschalige bedrijven kent. Zoals onderstaande figuur 3 laat zien heeft rond 70% van de bedrijven een omvang van vijf of minder werkzame personen.

Figuur 3

Bron: EIM (2008)

Naast deze kleinschalige bedrijven is er een aantal optiekketens in Nederland met eigen vestigingen en franchisevestigingen, die in totaal ongeveer de helft van de optiekbedrijven in Nederland bezitten. Hans Anders is hierin de grootste speler, gevolgd door Pearle, Het Huis, Eye Wish Groeneveld en Specsavers.

Ook zelfstandige opticiens in Nederland zien de meerwaarde van samenwerking. Zo zijn bijvoorbeeld diverse optiekzaken aangesloten bij Oogmerk Opticiens en vindt er samenwerking plaats in de grote inkooporganisaties OptiTrade en Het Centrop.

Locatie van de onderneming

De meeste optiekbedrijven bevinden zich naar verhouding in Limburg en Noord-Brabant. De kleinste gemeenten (minder dan 10.000 inwoners) tellen verhoudingsgewijs de meeste optiekbedrijven. Het aantal inwoners per winkel is hier aanzienlijk lager dan bij de grotere gemeenten[6].

Het grootste deel van de optiekbedrijven (74%) is gevestigd binnen het belangrijkste winkelgebied van de plaats. De overige optiekbedrijven bevinden zich in ondersteunende winkelcentra (24%) of zijn elders verspreid (2%). De grootte van deze winkels is locatiegebonden. Zo zijn in de hoofdwinkelcentra de winkels groter dan de winkels in de ondersteunende winkelcentra, welke op hun beurt weer groter zijn dan de elders verspreide winkels[7].